150 yıl kadar önce ülkemize getirilen yenidünya bitkisi, Karadeniz bölgesi ile Akdeniz bölgesinde yetiştirilmekte, Hatay, Mersin ve Antalya yöresinde kapama bahçelere rastlanırken, Karadeniz bölgesinde ev bahçelerinde, diğer meyve ağaçları ile birlikte karışık olarak yetiştirilmektedir. Kışın çiçeklenmesi, polen veriminin yüksek olması ve bol miktarda çiçek açması nedeniyle önemlidir. Yenidünya çiçekleri Ekim ayı sonunda açmaya başlar ve Ocak hatta Şubat aylarına kadar devam edebilir (Şekil 1). Kış aylarında çiçeklenen ve arıların nektar ve polen bakımından cazibesini çeken yenidünya bitkisi (Şekil 2,3,4), arıcılıkta önemli bir meyve türü olarak değerlendirilmekte, İspanya, Çin, Japonya gibi ülkelerde kış aylarında polen ve nektar kaynağı olarak çok fazla önemsenmektedir. Çiçekler 10-17 cm uzunluğunda odunsu bileşik salkım şeklinde, sarı-bej renklidir. Yetişme alan: 0–400 m yükseklik ve kıyı şerididir (Anonim, 2010a).
Yeryüzündeki bütün çiçekli bitkilerin %80’i böcekler tarafından tozlanır ve bunların da %85’i balarılarının listesinde yer alır. Ballı bitlilerin bal verimini tespit etmek için bal potansiyeli listesi hazırlanmıştır. Dünyanın birçok ülkesinde bu liste kullanılmaktadır. En düşük kapasitede bal verimi 1. sınıf, en yüksek bal kapasitesi de 6. sınıf ile değerlendirilmiştir (Anonim, 2010a). Bal verimine etki eden su, toprak, ısı gibi değerlerin en üst düzeyde olduğu kabul edilerek, bir hektar (10 000 m2) alanda kapama olarak aynı ballı bitki var kabul edilir ve bu alanın toplam nektar verimi değerlendirmeye alınır. Buna göre yenidünya bitkisi 51-100 kg/hektar ile 3. sınıf bal potansiyelli bitkiler grubundadır. Yenidünya bitkisi çiçeklenme zamanına göre ise, “Geç Sonbahar ve Kışın Nektar, Salgı, Polen Verenler” grubunda yer alırlar (Anonim, 2010a).
Şekil 1. Yenidünya bitkisinde çiçeklenme
Yenidünya yetiştiriciliği için en uygun iklim, hava sıcaklığının donma noktasının altına düşmediği, sıcak ılıman iklimdir. -3°C’de çiçekler ve meyveler zarar görmeye başlar. Meyvenin olgunlaşma zamanı olan Nisan, Mayıs aylarında, yaz sıcaklarının erken başlaması ve hava sıcaklığının 30°C’nin üzerine çıkması, meyveler üzerinde güneş yanıklarının meydana gelmesine neden olur. Şiddetli rüzgar, tozlanma ve döllenme üzerinde olumsuz etki yaparak verimi azaltır.
Şekil 2. Yenidünya çiçeklerinden bal ve nektar toplayan balarısı
Yenidünyalar genellikle aşılandıktan 2-3 yıl sonra meyve vermeye başlar. 10-12 yaşlarında ekonomik verime geçer. En verimli dönemleri ilk 23-25 yıllarıdır. Yenidünya için tavsiye edilen dikim aralıkları 7×7 ve 8×8 m’dir. Ülkemizde yenidünya yetiştirilebilecek bölgeler ve bu bölgelerin arı koloni durumu Çizelge 1’de verilmiştir.
Çizelge 1. Yenidünya yetiştiriciliğine uygun bölgelerdeki arı koloni sayısı ve bal üretim miktarı (Kaynak: http://www.aricilik.gov.tr) .
| Bölgeler | Koloni Sayısı (Ad.) | Bal Üretimi (Ton) |
| Karadeniz | 1.102.813 | 20.247 |
| Ege | 995.155 | 9.200 |
| Akdeniz | 762.313 | 13.346 |
| Marmara | 460.387 | 6.639 |
| Güneydoğu Anadolu | 265.127 | 4.740 |
| Türkiye | 4.888.961 | 81.364 |
Anadolu insanının 3 bin yıllık bir arıcılık geleneği bulunmaktadır. Karadeniz bölgesi ise Türkiye arıcılığında önemli bir yer tutmaktadır. Karadeniz bölgesinde Ordu ili en fazla, Giresun ili ise ikinci sırada arı kolonisine sahip durumdadır. Giresun’da toplam kovan sayısı 91.497 adet, bal üretimi 1.649,80 ton, Ordu’da toplam kovan sayısı 323.901 adet, bal üretimi 9.203,19 ton, Türkiye toplam kovan sayısı 4.888.961 adet, bal üretimi ise 81.364,09 tondur (2008 yılı verileri, Anonim, 2010a).
Şekil 3. Yenidünya çiçeklerinden bal ve nektar toplayan balarısı
Yaptığımız çalışmalarda Ordu ve Giresun başta olmak üzere, Karadeniz bölgesinde yenidünya bitkisi ile kapalı bahçelerin tesis edilmesi durumunda, arıcılık bakımından önemli bir polen ve nektar desteği sağlanmış olunacaktır. Zira 3-6 Mayıs 2010 tarihlerinde Hatay’da düzenlenen Uluslararası Yenidünya Sempozyumuna üç adet tebliğ ile katıldık ve bunlardan biri “Arıcılıkta yenidünya bitkisinin nektar ve polen kaynağı olarak değerlendirilmesi” ismini taşımaktadır. Sözkonusu bu araştırmada, yenidünya bitkisinde polen ve nektar verimi, ülkemiz bal üretiminde, özellikle Ordu ve Giresun yörelerinde yenidünya bitkilerinin kullanılabilirliği ve bunun yaygınlaştırılması üzerinde durulmuştur. Çevre ve Orman Bakanlığının son yıllarda bal ormanlarının yaygınlaştırılmasına verdiği önem göz önüne alındığında, bu çalışmanın önemi daha da iyi anlaşılacaktır.
Balarısı, tarımın vazgeçilmez unsuru olarak görülmeli ve tozlaşmada başarılı bir şekilde kullanılmalıdır. Yenidünya çiçeklerinde yoğun nektar olduğu, hoş bir koku salgıladığı belirlenmiştir. İzmir’de Aralık ayında arıların kovanlara beyaz polen taşıdıkları ve polen kaynağının yenidünya ağaçları olduğu bildirilmiştir (Anonim, 2010a). Arılar mahsul tozlaşmasına ne kadar girerlerse elde edilen ürünler de o kadar gelişmiş ve verimli olmaktadır. Üstelik ürettikleri bal ve diğer mamullerden çok daha gerekli faaliyettir bu. Arıların sunduğu hizmetin tarım ekonomisine katkısı, rakam olarak ABD için 15 – 20 milyar dolar civarında olduğu tahmin edilmektedir.
Şekil 4. Yenidünya çiçeklerinden bal ve nektar toplayan balarısı
Bir arı günde 1.500 kadar çiçeği ziyaret eder ve kendi ağırlığının yarısı kadar nektar toplayarak, midesini veya bal kesesini doldurur. Dişi işçi arılar nektar, polen ve su tedariki arayışı içinde yuvadan 3.5 km kadar uzağa seyahat edebilmektedir. Bu, her koloninin çevresinde 4.000 hektarlık alan taramasından daha da fazlası demektir. Arılar 1 gram bal üretmek için yaklaşık 120 bin çiçeği ziyaret etmektedir. 450 gr bal, 17 bin arının 10 milyon çiçek dolaşmasıyla birikir. Bir arı, hayatı boyunca bir çay kaşığının sadece on ikide biri kadar bal toplayarak peteğe katkıda bulunur. Arı denildiğinde ilk olarak akla bal gelmektedir, ancak arıların tek işi bal yapmaktan ibaret olmayıp, arılar nektar ve polen topladıkları çiçeklerin döllenmesini ve ürünün oluşmasını da sağlamaktadırlar.
Ordu yöresinde yetiştirilen bir yenidünya bitkisinin çiçeklerinden elde edilen 10 polen üzerinde yapılan ölçümlerde, polen boyunun 1.290-1.799 mm arasında; polen eninin ise 0.925-1.267 mm arasında, ortalama olarak ise polen boyunun 1.517 mm polen eninin 1.116 mm olduğu tespit edilmiştir (Şekil 5,6). Yenidünya çiçeklerinde yoğun nektar olduğu, hoş bir koku salgıladığı belirlenmiştir. Arılar bu kokuya çok sevmektedirler.
Şekil 5. Yenidünya çiçeğinde anterin görünüşü.
Yenidünya çiçeğinin bir adetinde 139.105 ad/çiçek ve 0.2413 mg/çiçek, bir anterinde ise 6.014 ad/anter ve 0.0104 mg/anter polen olduğu belirlenmiştir (Keleş ve ark., 2002). Nektar bezlerinin varlığı yanında üretilen polenin miktarı ve kalitesi, bunların içerisinde en önemli olanıdır. Zira polenin varlığı ile bolluğunun tozlaşmayı garanti altına alma özelliği yanında bol polen varlığı böcekleri özellikle de bal arılarını çekme ve polinasyonu garantileme konusunda da önemli işlev görmektedir. Bal arıları polinasyona olan olumlu katkısına karşılık bitkilerin poleninden besin kaynağı olarak yararlanmakta, tarlacılık tercihini polenin kalitesi yanında bolluğu yönünde de kullanmaktadır (Free, 1992). Arıcılık açısından bitkilerin besin değerini ortaya koyan temel faktör, bal arılarının besin kaynağı olarak yararlandıkları bitkilerin nektar ve polen kalitesi (Şekil 7) ile çiçek başına bu maddelerin ağırlık olarak miktarının belirlenmesidir. Yenidünya bitkisinde polen miktarının çiçek başına 0.2413 mg, anter başına ise 0.0104 mg olduğu saptanmıştır (Korkmaz ve ark., 2003).
Şekil 6. Yenidünya çiçeğinde anterin enine görüntüsü.
Arılar, ihtiyacı olan polen ve nektarı çevrede bulunan bitkilerden temin ederken, aynı zamanda bitkilerin gelişmesinde, tarımsal ürünlerin oluşmasında ve yem bitkilerinin veriminde, en az su ve gübre kadar fayda sağlamaktadır. Zira yenidünya meyvesinde arılarla döllenmeyen ağaçlarda çiçeklerin yüzde 4′ünün meyve tuttuğu, arılarla döllenmiş çiçeklerde ise meyve tutma oranının yüzde 83′e çıktığı, yem bitkisi olan yoncada arılarla döllenmeyen tarlada tohum bağlama oranının %1-2, arılarla döllenen tarlada ise bu oranın % 53 olduğu bildirilmektedir (Anonim, 2010b). Arının polinasyon özelliğini bilen Albert Einstein, arılar olmazsa tarımsal ürünün de olamayacağını vurgulamak için, arılar öldüğünde insanların da aç kalarak yaşamlarının biteceğine işaret etmiştir.
Şekil 7. Yenidünya çiçeğinde polenlerin görünüşü.
Sonuç
Yenidünya bitkisi arıların kış aylarında nektar ve polen kaynağı olarak değerlendirebilecekleri çok önemli bir meyve türüdür. Türkiye’nin denizlerle çevrili üç tarafında bu meyve türü rahatlıkla yetiştirilebilmektedir. Arıcılar yaz aylarında arılarını İç ve Doğu Anadolu bölgelerine taşıyarak bal ve nektar elde ederken, kış aylarını sahillerde geçirmektedirler. Türkiye arı kolinisi bakımından önemli bir yer tutan Ordu ve Giresun’da 400 m rakıma kadarki uygun yerlere bal ve nektar ormanları adı altında tesis edilecek bitki türleri arasında yenidünya bitkisine özel yer verilmesi, arıcılık bakımından önemli bir gelişme olarak kaydedilecektir. Türkiye’de yetişen 120 bin bitkinin büyük bölümünün nektarlı ve polenli olması, 225 bin ton bal ithalatıyla çok önemli bir pazar olan AB topluluğunun bal açığını karşılamada Türkiye’nin önemli bir avantajı olduğu unutulmamalıdır.
Kaynaklar
Anonim, 2010a.www.agaclar.net
Anonim, 2010b.www.inciari.com
Anonim, 2010c.www.aricilik.gen.tr
Keleş, D., A.Korkmaz, S.Eti, 2002. Kayısı (Prunus Armeniaca L.) Ve Yenidünya (Eriobotrya Japonica Lindl.) Çiçeklerinde Üretilen Polen Miktarının Ağırlık Olarak Saptanması Alatarım,Cilt : 1,Sayı : 2: 31-35
Korkmaz, A., D. Keleş ve S. Eti, 2003. Polen Sayımlarının Değerlendirilmesi İçin Basic Dilinde Bir Program. Alatarım 2003, 2 (1): 26-32.
Free, J. B., 1992. Insect Pollination of Crops. Academic Press Harcourt Brace. Jovanovich Publishers.
(*) Bu makale, Uluslararası 3. Yenidünya Sempozyumunda (3rd International Symposium on Loquat) sunulan “Loquat As A Source of Nectar and Pollen In The Winter For Beekeeping” isimli makaleden sadeleştirilerek hazırlanmıştır.
Prof. Dr. Turan KARADENİZ
